Artykuł 6. Formy ochrony przyrody w Polsce

Zanik i zmniejszanie się liczebności niektórych gatunków, zaburzenia w funkcjonowaniu ekosystemów związane z postępującym zanieczyszczeniem i licznymi przekształceniami środowiska, a także z pojawieniem się niekorzystnych zjawisk o zasięgu ogólnoświatowym takich, jak  globalne ocieplenie i rozrzedzenie ozonowe,  wymaga konieczności podjęcia działań zmierzających do ochrony przyrody. Ma ona na celu zachowanie różnorodności biologicznej, utrzymanie procesów ekologicznych i stabilności ekosystemów, zapewnienia ciągłości istnienia gatunków, utrzymywanie lub przywracanie do właściwego stanu siedlisk przyrodniczych, zachowanie zasobów przyrody nieożywionej. O. p. w Polsce realizuje się poprzez tworzenie parków narodowych, rezerwatów przyrody, parków krajobrazowych, pomników przyrody, obszarów chronionego krajobrazu oraz ustanawianie ochrony gatunkowej. Te formy różnią się od siebie zakresem i rozmiarem podejmowanych działań w stosunku do danego obiektu przyrodniczego, a także usankcjonowaniem prawnym ograniczenia jego użytkowania.
Jedną z najbardziej znanych form ochrony przyrody w Polsce jest park narodowy. Tworzy się go na obszarze wyróżniającym się szczególnymi wartościami naukowymi, przyrodniczymi, kulturowymi i społecznymi. Zajmuje powierzchnię powyżej 1000 ha, na której ochronie podlega całość przyrody. Park narodowy składa się z jednego lub kilku ekosystemów, słabo lub zupełnie nie zmienionych przez działalność człowieka. Jego utworzenie ma na celu utrzymanie różnorodności biologicznej oraz zachowanie określonych systemów przyrodniczych i procesów ekologicznych. Obok roli ochronnej spełnia również funkcje naukowe, dydaktyczno-wychowawcze oraz rekreacyjne. Jest udostępniany do zwiedzania przez turystów na ściśle określonych warunkach. W Polsce zostały utworzone do tej pory 23 parki narodowe.

Pieniński Park Narodowy

Obszarem, na którym również ochronie podlega całość przyrody, jest rezerwat przyrody. Zajmuje on mniejsze terytorium, niż park narodowy. Obejmuje naturalne lub mało zmienione ekosystemy, w tym siedliska przyrodnicze oraz określone gatunki roślin i zwierząt a także elementy przyrody nieożywionej, cenne ze względów przyrodniczych, naukowych, kulturowych lub krajobrazowych. Celem tworzenia rezerwatu jest utrzymanie przyrody w stanie niezmienionym. W rezerwacie przyrody ogranicza się (rezerwat częściowy) lub całkowicie wyklucza (rezerwat ścisły) działalność człowieka. Ze względu na główny przedmiot ochrony rozróżnia się:
-  rezerwaty florystyczne – ochroną objęte są stanowiska jednego lub kilku rzadkich lub zagrożonych gatunków roślin lub grzybów. Zakłada się go również na obszarach o dużym bogactwie florystycznym, ważnym ze względów naukowych, przyrodniczych lub gospodarczych)
-  faunistyczne – chronią siedlisko, miejsce rozrodu lub czasowego przebywania rzadkiego lub zagrożonego gatunku zwierząt. Może również obejmować obszar charakteryzujący się szczególnym bogactwem gatunkowym zwierząt
-  krajobrazowe – mają na celu zachowanie unikatowych walorów krajobrazu (naturalnego lub kulturowego) reprezentatywnego dla określonego terenu. Obejmuje, np. przełomy rzeczne, charakterystyczne formy terenu, wąwozy, wzgórza
-  leśne-  chronią rzadkie lub ginące gatunki drzew, drzewostany o szczególnych wartościach oraz całe fragmenty lasów
- przyrody nieożywionej – chroni się tu unikatowe obiekty geologiczne, ważne dla poznania budowy i dziejów Ziemi, profile glebowe i stratygraficzne oraz osobliwe skały, jaskinie, groty
-  słonoroślowe – chronią się siedliska halofitów
- stepowe – ochronia się murawy, zarośla i las na siedliskach kserotermicznych, bogatych w węglan wapnia
-  torfowiskowe- obejmuje torfowiska oraz bagna
- wodne – chronią ekosystemy wodne.
Inną formą ochrony jest park krajobrazowy. To z kolei rozległy obszar chroniony ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe. Ma na celu zachowanie i popularyzację tych wartości poprzez zgodne z zasadami przyrody, racjonalne gospodarowanie. Park krajobrazowy służy turystyce krajoznawczej i upowszechnianiu wiedzy o regionie, jego historii, kulturze i przyrodzie. W jego obrębie nie dopuszcza się działalności gospodarczej mogącej wywierać szkodliwy wpływ na krajobraz lub środowisko. Tworzy się go na obszarach o zachowanej przyrodzie naturalnej, czystym środowisku, a także urozmaiconym krajobrazie i dużej lesistości.
Wyróżniające się pod względem krajobrazowym tereny o różnych typach ekosystemów mogą być uznane za obszar chronionego krajobrazu. Ta forma ochrony ma na celu utrzymanie względnej równowagi ekologicznej systemów przyrodniczych oraz wzmocnienie skuteczności innych form ochrony. Obszary chronionego krajobrazu stanowią korytarze ekologiczne łączące inne obszary chronione. Służą przede wszystkim rekreacji i turystyce. Na ich terenie istnieje zakaz wznoszenia obiektów uciążliwych dla środowiska oraz stosowania niszczących form użytkowania przyrody.

Zgoła inną forma ochrony jest ochrona gatunkowa. Dotyczy ona wybranych, dziko żyjących gatunków roślin, grzybów i zwierząt oraz ich siedlisk. Objęte są nią gatunki rzadko występujące, zagrożone wyginięciem lub ważne ze względów naukowych, leczniczych i funkcjonowania ekosystemów. Ochrona gatunkowa wprowadza m. in. zakaz niszczenia, zrywania lub wykopywania roślin i grzybów chronionych, zabijania, łowienia i płoszenia zwierząt a także niszczenia ich gniazd, nor, jaj, piskląt, gąsienic i poczwarek, przenoszenia z naturalnych stanowisk oraz zbywania, nabywania i wywożenia za granicę.

Ochrona przyrody obejmuje również pojedyncze obiekty o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno- pamiątkowej. Są to pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia wyróżniające się niepowtarzalnymi, indywidualnymi cechami.

Nazywamy je pomnikami przyrody. Należą do nich pojedyncze krzewy i drzewa (np. 1000-letni „Dąb Bażynskiego” w Kadynach, „Wiąz Jagiełły” w Porębie Wielkiej, 650-letni „Dąb Bartek” k. Zagańska w Górach Świętokrzyskich), aleje i grupy drzew odznaczające się niezwykłym pokrojem, wielkością lub kształtem oraz sędziwym wiekiem (np. skupisko dębów w Rogalinie), wielkie głazy narzutowe (np. „Diabelski Kamień”, „Głaz św. Wojciecha” w Budziejówku), skałki (np. Organy Wielisławskie w Złotoryi, Maczuga Herkulesa w Ojcowie, groty, jaskinie (np. Raj, Piekło), wywierzyska, przełomy rzeczne o szczególnym uroku. Pomniki przyrody oznakowane są za pomocą specjalnych tabliczek.

Dąb Bartek

Aby właściwie chronić przyrodę niezbędna jest wiedza ekologiczna, a wiec znajomość powiązań poszczególnych gatunków, ich wymagania życiowe, funkcjonowanie w systemach przyrodniczych. Ochrona przyrody jest więc nie tylko działaniem, ale też obejmuje całokształt wiedzy, a także ruch społeczny, mający na celu kształtowanie właściwych postaw człowieka wobec przyrody. Bo to od naszego postępowania zależy utrzymanie różnorodności biologicznej i naturalnego stanu środowiska.